Dịp lễ trong năm của người Việt: rằm, Thanh minh, tháng Bảy và phần việc thật đi kèm
Một năm của người Việt có khá nhiều dịp được đánh dấu, và phần lớn rơi vào lịch âm nên năm nào cũng "trôi" so với lịch treo tường. Người sống ở thành phố, bận việc, hay rơi vào tình huống tới sát ngày mới nhớ ra. Bài này liệt kê các dịp chính theo thứ tự trong năm, nói rõ mỗi dịp thường gắn với việc gì, và tách bạch phần nào là việc thật của căn nhà, phần nào là tập tục — hai thứ hay bị trộn lẫn.
Lịch âm và lịch dương: vì sao dịp lễ trôi mỗi năm
Lịch âm tính theo chu kỳ mặt trăng, mỗi tháng 29 hoặc 30 ngày, một năm âm thường ngắn hơn năm dương khoảng mười một ngày. Để không lệch hẳn khỏi mùa, lịch âm dùng thêm tháng nhuận — có năm mười ba tháng. Vì thế Tết Nguyên đán năm thì rơi vào cuối tháng Một dương, năm thì sang giữa tháng Hai.
Một chi tiết ít người để ý: lịch âm Việt Nam và lịch âm Trung Quốc tính theo múi giờ khác nhau, nên có năm hai bên lệch nhau đúng một ngày. Chuyện này thỉnh thoảng gây tranh cãi trên mạng vào dịp Tết; nó là sự khác biệt về cách tính múi giờ chứ không phải ai đó in sai lịch.
Ngoài ra còn một mốc nữa hay bị nhầm với mùng một Tết: Lập xuân, thường rơi vào khoảng mùng 4 tháng Hai dương lịch. Trong một số cách tính tử vi và phong thuỷ, năm mới được tính từ Lập xuân chứ không từ mùng một Tết. Hai trường phái này không thống nhất với nhau, và bạn sẽ gặp cả hai cách nói tuỳ người tư vấn. Biết là có hai cách tính thì đỡ hoang mang khi nghe hai câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi về tuổi.
Đầu năm: mùng một tới rằm tháng Giêng
Ba ngày Tết là dịp tập trung nhất trong năm. Về phần việc nhà, phần lớn đã làm xong trước đó — dọn dẹp, trang trí, mua sắm. Trong ba ngày này chủ yếu là tiếp khách và đi chúc.
Rằm tháng Giêng (15 âm) là dịp lớn tiếp theo. Nhiều gia đình và cửa hàng làm lễ ở nhà, một số người đi chùa. Câu "cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng" phổ biến ở nhiều vùng, nhưng cũng có vùng coi rằm tháng Bảy hoặc ngày giỗ tổ quan trọng hơn — tập tục khác nhau theo địa phương và theo dòng họ, không có một chuẩn chung áp cho cả nước.
Về việc thực tế của căn nhà: đầu năm là lúc hợp để kiểm lại đồ đã dùng suốt năm cũ — thay pin còi báo khói nếu nhà có, xem lại bình chữa cháy còn hạn không, siết lại mấy chỗ lỏng lẻo phát hiện trong lúc dọn Tết mà lúc đó bận quá chưa làm.
Thanh minh — dịp duy nhất trong nhóm này tính theo dương lịch
Thanh minh là một tiết khí, thường rơi vào khoảng mùng 4 đến mùng 6 tháng Tư dương lịch, kéo dài khoảng nửa tháng. Vì là tiết khí nên nó bám theo lịch dương chứ không trôi như các dịp âm lịch khác. Đây là dịp tảo mộ, sửa sang phần mộ gia tiên.
Với người đi làm xa, đây là dịp cần lên kế hoạch sớm nhất trong năm vì phải sắp xếp về quê. Nhiều gia đình không đi đúng ngày Thanh minh mà chọn một ngày cuối tuần trong khoảng tiết Thanh minh cho tiện — chuyện này rất phổ biến và không có gì bất thường.
Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng Năm
Dân gian gọi là "giết sâu bọ". Ở nhiều vùng, đây là dịp ăn rượu nếp, hoa quả chua, bánh tro. Đây là một trong những dịp có sự khác biệt vùng miền rõ nhất: cách thức và món ăn ở Bắc, Trung, Nam không giống nhau.
Về mặt thời tiết, mùng 5 tháng Năm âm thường rơi vào đầu hè, là mốc thuận tiện để nghĩ tới mấy việc mùa nóng: vệ sinh máy lạnh trước cao điểm, kiểm quạt trần, xem lại hệ thống điện nếu định dùng nhiều thiết bị làm mát cùng lúc.
Rằm tháng Bảy
Rằm tháng Bảy mang hai lớp ý nghĩa song song: lễ Vu Lan báo hiếu trong đạo Phật, và tục cúng cô hồn trong dân gian. Hai thứ này có nguồn gốc khác nhau nhưng trùng thời điểm nên trong thực tế thường được làm chung.
Nhiều người kiêng khởi công, mua sắm lớn, cưới hỏi trong tháng Bảy âm. Đây là tập tục và mức độ tuân theo tuỳ gia đình. Có một hệ quả rất thực tế mà người làm xây dựng hay nhắc: tháng Bảy âm thường ế việc, nên nếu bạn cần sửa nhà và không kiêng, đây có khi là lúc dễ tìm thợ và dễ thương lượng giá hơn.
Điều duy nhất nên cứng rắn: đừng vì kiêng tháng mà hoãn những việc có rủi ro hoặc có thời hạn — sửa chỗ rò điện, xử lý vết nứt kết cấu, khám chữa bệnh, việc giấy tờ có hạn nộp. Những thứ đó không chờ hết tháng được.
Rằm tháng Tám và những dịp cuối thu
Rằm tháng Tám là Trung thu — dịp của trẻ con, bánh, đèn lồng, và cũng là mùa cao điểm của quà biếu với các cửa hàng. Sau đó còn vài dịp nhỏ hơn, mức độ phổ biến tuỳ vùng và tuỳ nhà, không phải nhà nào cũng làm.
Về việc nhà: cuối thu là lúc hợp lý để chuẩn bị cho mùa lạnh ở miền Bắc — kiểm lại bình nóng lạnh trước khi dùng nhiều, xem lại gioăng cửa, và nếu nhà có chăn màn cất lâu thì mang ra phơi trước khi cần dùng.
Ông Công ông Táo 23 tháng Chạp và những ngày giáp Tết
23 tháng Chạp là mốc khởi động mùa Tết trong hầu hết gia đình Việt. Sau ngày này là chuỗi việc dày đặc: dọn dẹp tổng thể, lau bàn thờ, mua sắm, hoàn tất công nợ, tất niên.
Đây cũng là giai đoạn nhiều tai nạn nhỏ trong nhà nhất trong năm, vì người ta trèo cao lau chùi, kê dọn đồ nặng, dùng thang không chắc, và làm nhiều việc cùng lúc trong trạng thái vội. Lời nhắc thực tế nhất cho dịp này không nằm ở phần lễ nghi mà ở phần an toàn: có người giữ thang khi trèo, không đứng lên ghế nhựa để với trần, rút điện trước khi lau thiết bị, và đừng cố khuân một mình những thứ nên hai người.
Ngày rằm và mùng một hằng tháng
Ngoài các dịp lớn, nhiều gia đình và hầu hết cửa hàng giữ nếp thắp hương vào mùng một và rằm hằng tháng. Với người kinh doanh, đây còn là nhịp tự nhiên để kiểm sổ sách, nhìn lại nửa tháng vừa qua.
Một chuyện kỹ thuật nhỏ hay gây tranh cãi: ngày âm bắt đầu từ lúc nào. Có cách tính lấy mốc 23 giờ (giờ Tý), có cách lấy 0 giờ. Hai trường phái này tồn tại song song. Nếu bạn làm lễ vào buổi tối muộn và băn khoăn mình đang ở ngày nào, thì câu trả lời là: tuỳ cách tính, và không ai đúng tuyệt đối.
Phần việc nhà nên gắn vào dịp lễ, và phần không nên
Gắn việc bảo dưỡng nhà vào các mốc lễ trong năm là cách nhớ rất hiệu quả — bạn không cần đặt lịch riêng, cứ tới dịp là làm. Dọn Tết đi kèm kiểm điện, Đoan ngọ đi kèm vệ sinh máy lạnh, cuối thu đi kèm kiểm bình nóng lạnh: những cặp đó ghép được vì đúng mùa.
Nhưng có nhóm việc không nên gắn vào lịch lễ, mà phải làm ngay khi phát hiện: mùi khét ở ổ cắm, aptomat nhảy lặp lại, nước rò quanh bình nóng lạnh, vết nứt lan rộng trên tường chịu lực, mùi gas. Những thứ này phải xử lý trong ngày và nên gọi thợ có chuyên môn, không chờ ngày đẹp và cũng không chờ hết tháng kiêng.
Tóm lại
Một năm có chừng bảy tám dịp chính, phần lớn theo lịch âm nên trôi mỗi năm, riêng Thanh minh bám lịch dương. Mỗi dịp có phần tập tục — khác nhau theo vùng, theo nhà, không có chuẩn chung — và có phần việc thật của căn nhà, thường gắn với mùa.
Dùng lịch lễ làm điểm nhắc cho việc bảo dưỡng là hợp lý. Dùng nó làm lý do hoãn việc an toàn thì không.