Cúng ông Công ông Táo cho gọn: phần lễ, phần cá chép và mấy chỗ dễ thành rác, thành nguy hiểm
Mục Cuối năm và đầu năm đã có lịch việc cuối năm, thứ tự dọn nhà, chuyện xông đất và khai bút. Bài này đi vào ngày mở đầu chuỗi việc ấy: hai mươi ba tháng Chạp, lễ ông Công ông Táo. Theo tín ngưỡng dân gian, đây là ngày Táo quân về trời báo cáo việc trong năm của gia đình. Lễ không cầu kỳ, nhưng có ba chỗ hay thành chuyện: con cá chép, túi nilon và đống vàng mã.
Phần lễ: gọn là đủ
Mâm lễ ông Công ông Táo mỗi vùng mỗi khác. Những thứ hay có: hương, hoa, nước, trầu cau hoặc hoa quả, mâm cơm hoặc mâm xôi gà tuỳ nhà, mũ áo hài cho ba vị Táo (miền Bắc thường hai mũ ông một mũ bà), và cá chép. Không có quy định bắt buộc về số món. Theo cách nghĩ phổ biến, lòng thành quan trọng hơn mâm to.
Về thời điểm, nhiều nhà làm lễ trong ngày hai mươi ba, thường trước buổi trưa; có nhà làm từ chiều hai mươi hai. Nếu bận đi làm, làm sớm hơn một chút cho gọn cũng là chuyện nhiều nhà chọn.
Cá chép: phương tiện của Táo quân
Theo tích phổ biến ở miền Bắc, cá chép là phương tiện đưa Táo quân về trời, nên sau lễ người ta thả cá xuống ao, hồ, sông. Có nhà dùng cá sống, có nhà dùng cá chép giấy hoặc tượng cá. Ở miền Nam, nhiều nhà không có tục thả cá.
🔴 Thả cá cho cá sống, và đừng để túi nilon lại dưới nước
Đây là phần cần chú ý nhất, vì mỗi năm sau ngày hai mươi ba, ven nhiều hồ, sông lại đầy túi nilon, có khi cả cá chết.
- Giữ cá sống tới lúc thả: để cá trong chậu nước sạch, đủ rộng, không để trong túi buộc kín cả buổi. Cá chết trước khi thả là trái với ý nghĩa của tục này.
- Thả nhẹ, sát mặt nước: không ném cá từ trên cầu cao, từ lan can xuống. Cá rơi từ độ cao lớn có thể chết ngay khi chạm nước.
- Mang túi nilon về, hoặc bỏ vào thùng rác. Không thả cả túi xuống nước.
- Không đứng ở mép bờ trơn, lan can thấp, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ, nơi đông người chen nhau.
- Chọn chỗ thả phù hợp: nhiều địa phương có điểm thu gom cá, hoặc khuyến khích thả ở những hồ nhất định. Nghe theo hướng dẫn của địa phương.
- Nếu không tiện thả cá sống, dùng cá giấy hay tượng cá cũng là cách nhiều gia đình chọn.
Vàng mã: đốt gọn và an toàn
Mũ áo hài ông Công ông Táo thường được hoá (đốt) sau lễ. Trong nhà phố, căn hộ, đây là chỗ dễ gây cháy:
- Đốt trong thùng, chậu kim loại, ở chỗ thoáng như sân, ban công rộng, xa rèm, xa dây điện, xa đồ dễ cháy.
- Đốt từng ít một, không dồn cả đống lớn; giữ một xô nước gần đó.
- Không để trẻ nhỏ đứng sát, không đốt khi gió to.
- Chung cư thường có quy định riêng, nhiều nơi có điểm đốt chung. Hỏi ban quản lý; không đốt trong hành lang, cầu thang thoát hiểm.
- Đợi tro tắt hẳn rồi mới đổ, không đổ tro còn đỏ vào thùng rác.
Nhiều gia đình đã giảm lượng vàng mã, chỉ giữ bộ mũ áo tượng trưng. Đó là lựa chọn của từng nhà; giảm đi không làm lễ kém thành tâm.
Dọn bếp trước hay sau lễ
Có nơi quan niệm dọn bếp, lau bát hương Táo quân trước lễ để Táo quân đi cho sạch sẽ; có nơi bao sái bàn thờ gia tiên luôn trong dịp này. Đây là lúc tốt để làm việc thật cho khu bếp: lau máy hút mùi, kiểm ống gas, vứt gia vị hết hạn. Mục Việc theo tháng có danh sách cho cuối năm.
Khi đi xa, ở trọ, ở chung cư nhỏ
Người ở trọ, ở xa nhà, căn hộ không có bếp thờ có thể làm lễ đơn giản: một nén hương, chút hoa quả, thắp ở chỗ an toàn. Không làm lễ cũng không sao; tín ngưỡng là chuyện tự nguyện.
Tích ông Công ông Táo, kể ngắn
Truyện dân gian phổ biến kể về hai người đàn ông và một người đàn bà gắn với nhau bởi một mối duyên trắc trở, cuối cùng cả ba cùng chết trong đống lửa và được Ngọc Hoàng phong làm Táo quân, trông coi bếp lửa của mỗi gia đình. Đó là lý do mũ áo cúng thường có hai mũ ông một mũ bà ở nhiều nơi. Các bản kể khác nhau về chi tiết theo vùng. Câu chuyện cho thấy vì sao bếp, nơi có lửa, được người Việt coi là chốn linh thiêng của gia đình, và vì sao cuối năm người ta dọn bếp cho sạch trước khi tiễn Táo quân.
Dạy trẻ con về tục này
Ngày hai mươi ba tháng Chạp là dịp tốt để kể cho trẻ nghe tích Táo quân, cho trẻ cùng chuẩn bị mâm lễ, cùng đi thả cá. Dạy luôn cả hai điều đi kèm: giữ cá sống, nhẹ tay khi thả, mang túi nilon về; đứng xa mép nước, xa đống lửa đốt vàng mã. Một tục lệ được giữ cùng với ý thức về môi trường và an toàn là cách tục lệ sống tiếp qua thế hệ sau.
Nói gọn lại
Lễ ông Công ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp không cần mâm to. Ba chỗ cần chú ý: giữ cá sống và thả nhẹ sát mặt nước, mang túi nilon về; đốt vàng mã trong thùng kim loại ở chỗ thoáng, có xô nước, theo quy định của chung cư; và đứng cách xa mép bờ khi đi cùng trẻ nhỏ.